Annelida

Als je lid bent van WEW log dan in om meer te zien.

Annelida

De superklasse Clitellata (ofwel Annelida (ringwormen) met een clitellum) worden onderverdeeld in vijf klassen, de Polychaeta, Aphanoneura, Oligochaeta, Branchiobdellida en de Hirudinea. De vertegenwoordigers van de Aphanoneura worden echter door sommigen beschouwd als Polychaeta. De eerste vier klassen worden hier behandeld, de Hirudinea (Bloedzuigers) worden apart behandeld.

Van de Polychaeta komen vrijwel alle soorten voor in zout of brak water. In binnendijkse wateren zijn in Nederland slechts enkele soorten te verwachten. Er is maar één soort die in Nederland ook in zoet water voorkomt, Hypania invalida. Alle soorten Polychaeta zijn te determineren met Hartmann-Schröder (1996) . Door Barnes (1994, sec. lit.) worden specifiek de brakke polychaeten behandeld. Er is een goede revisie gegeven door Chambers & Muir (1997, sec. lit.) over een aantal moeilijke, voornamelijk mariene, genera (b.v. Harmathoe) die te verkiezen is boven Hartmann-Schröder (1996) . De taxonomie van een aantal genera is nog niet geheel op orde (bijvoorbeeld Marenzelleria). Als alternatief is een cd-rom beschikbaar (Kluijver et al (2001, sec. lit.) ), die een bewerking is van Hartmann-Schröder (1996) .

De Aphanoneura, waarvan in Nederland twee genera voorkomen (Aelosoma en Rheomorpha), kunnen gedetermineerd worden met Timm (2009) en Timm & Veldhuijzen van Zanten (2002) .

De Oligochaeta zijn in Nederland vertegenwoordigd met 6 families. Het onderscheiden van deze families wordt in diverse werken besproken, waarbij o.a. Timm (2009) , Timm & Veldhuijzen van Zanten (2002) , Timm (1999, sec. lit.) en Verdonschot (1979, sec. lit.) goed bruikbaar zijn.

Voor de determinatie van de zoetwateroligochaeten van Noordwest-Europa zijn Timm (2009) en de cd-rom van Timm & Veldhuijzen van Zanten (2002) op dit moment het meest bruikbaar.
Er worden praktische dichotome sleutels gegeven met verhelderende plaatjes en (voor de cd-rom) verspreidingkaartjes per soort. Een nadeel is het summiere overzicht van de autoecologie van de soorten. Ze zijn niet allebei nodig, één van de twee is voldoende.

Het standaardwerk van Brinkhurst & Jamieson (1971, sec. lit.) en een toevoeging daarop van Brinkhurst & Wetzel (1984, sec. lit.) geven een uitgebreid overzicht van de Oligochaeta van de wereld. Niet alle sleutels daarin zijn in de praktijk goed bruikbaar, daar er regelmatig gebruik wordt gemaakt van inwendige structuren. Voor een beginner zijn de sleutels tot op genusniveau onbegrijpelijk. De figuren daarentegen zijn uitgebreid, waardoor je toch geholpen wordt. Als je weet welk genus het is, zijn de soortsleutels vaak makkelijker.

De tabel van Timm (1999, sec. lit.) , Sauter (1995) en de vroeger veel gebruikte tabel van Brinkhurst (1971, sec. lit.) worden door het ontbreken van vele Nederlandse soorten afgeraden.

Over het voorkomen van Branchiobdellida (kreeftenwormen) in Nederland is vrijwel niets bekend. Er zijn 2 soorten voor Nederland gemeld (Mol (1984) , zie algemene literatuur) maar het is zeer goed mogelijk dat de soortenrijkdom veel groter is dan aangenomen. Zeker met de introductie van exotische kreeften kunnen ook een of meerdere exotische kreeftenwormen (parasitair of commensaal) worden geïntroduceerd. Met Timm (2009) kun je de Noord- en Centraal Europese kreeftenwormen determineren, maar publikaties over Noord-Amerikaanse soorten zijn aanvullend nodig: Gelder (2009, sec. lit.) , $489$, $490$.

Voor de volgende families en genera is eventueel aanvullende literatuur nodig:

• De Aphanoneura zijn nog slecht onderzocht. Als aanvulling geven Brinkhurst (1971, sec. lit.) , Brinkhurst & Jamieson (1971, sec. lit.) en Chekanovskaya (1981, sec. lit.) ook een sleutel tot de dusver bekende soorten. In Brinkhurst & Jamieson (1971, sec. lit.) ontbreekt echter het genus Rheomorpha. Omdat beide genera worden vertegenwoordigd door uiterst kleine wormpjes, zullen de meeste mensen deze genera nooit tegenkomen.
• De Amerikaanse Tubificidae-soorten Limnodrilus maumeensis, Limnodrilus cervix, Varichaetadrilus harmani (syn. Tubifex harmani) en Quistadrilus multisetosus zijn recent voor Nederland vastgesteld. Deze en andere te verwachten Noord-Amerikaanse soorten kunnen ook worden gedetermineerd met Kathman & Brinkhurst (1998, sec. lit.) . Timm (2006, sec. lit.) herbeschrijft de derde soort. Door Van den Hoek & Verdonschot (2005, sec. lit.) wordt Aulodrilus japonicus voor Nederland vermeld. Zij geven onderscheidende kenmerken om deze van de nauw verwante A. pluriseta te onderscheiden.
• Van de overwegend terrestrische familie der Enchytraeidae komt in Nederland ook een aantal aquatische soorten voor. Het is echter nog niet precies bekend welke soorten in Nederland voorkomen. Zowel Gunst (1965, sec. lit.) als Sinnige et al. (1992, sec. lit.) melden 45 soorten voor Nederland.

Een overzicht van alle Europese soorten (met determinatiesleutels) wordt gegeven door Schmelz & Collado (2010) en vervangt daarmee de al lange tijd gangbare Nielsen & Christensen (1959) , Nielsen & Christensen (1961) , Nielsen & Christensen (1963, sec. lit.) . In Timm (2009) , Timm & Veldhuijzen van Zanten (2002) en Tynen & Nurminen (1969, sec. lit.) worden alleen watergebonden soorten genoemd. Over het algemeen is determinatie tot op soort bij geconserveerd materiaal niet mogelijk.

• De familie der Lumbriculidae wordt eveneens behandeld door Brinkhurst & Jamieson (1971, sec. lit.) en Brinkhurst (1971, sec. lit.) .
• In Timm (2009) en Timm & Veldhuijzen van Zanten (2002) worden eveneens de Lumbricidae (regenwormen) behandeld. Daarbij worden niet alle Nederlandse soorten besproken maar alleen de soorten die nabij het water worden aangetroffen. In Van Rhee (1970, sec. lit.) wordt ingegaan op de Nederlandse regenwormen, maar de sleutels gaan niet tot op soort. Een meer recentere tabel over regenwormen is die van Sims & Gerard (1985) , maar omdat er geen onderscheid is tussen (semi-)aquatische en terrestrische soorten moet men zich door alle soorten heen worstelen (niet elke regenworm met een vierkante staart is Eiseniella tetraeda!).

Ton van Haaren werkt aan een sleutel voor de Nederlandse Oligochaeta; een conceptversie is bij hem op te vragen.

Toegevoegd

Bick et al. (2018) , Van Haaren & Soors (2013) , Van Haaren (2016) , Timm (2013)

Primaire literatuur

Bick et al. (2018) , Hartmann-Schröder (1996) , Schmelz & Collado (2010) , Sims & Gerard (1985) , Timm (2009) , Timm & Veldhuijzen van Zanten (2002) ,Verdonschot (1979) , Van Haaren & Soors (2013) , Van Haaren (2016)

Secundaire literatuur

Brinkhurst (1971) , Brinkhurst (1982) , Brinkhurst & Jamieson (1971) , Brinkhurst & Wetzel (1984) , Chambers & Muir (1997) , Chekanovskaya (1981) , Coates (1986) , Gunst (1965) , Holt & Opell (1993) , Kathman & Brinkhurst (1998) , Kluijver et al (2001) , Sauter (1995) , Sinnige et al. (1992) , Sperber (1950) , Timm (1999) , Timm (2006) , Timm (2013) , Tynen & Nurminen (1969) , Bielecki (1997) ,
Van den Hoek & Verdonschot (2005) , Nielsen & Christensen (1959) , Nielsen & Christensen (1961) , Nielsen & Christensen (1963) , Van Rhee (1970)

Verouderd

Van Haaren (2001) , Holmquist (1978) , Holmquist (1979) ,

 

---