Wiki Ecologische Waterbeoordeling WEW-lid? Log dan vooral in:
B. Technisch deel > 4. Instrumenten   |   vorige  |  volgende 
  Geschiedenis
Lezen
Bewerken
Overleg

4. Ecologische Sleutelfactoren

Het diagnostisch kader volgens ecologische sleutelfactoren (ESFs) voor stilstaande wateren is ontwikkeld door Waternet en ook wel bekend als stoplichtenmethodiek (Schep et al., 2011). De ESFs bieden een denkraam voor het analyseren van de ecologische toestand van een watersysteem in relatie tot de voorwaarden. Ze helpen om de juiste vragen te stellen op een gestructureerde, reproduceerbare en hiŽrarchische manier. 


In navolging op de ESFs voor stilstaande wateren zijn ook ESFs voor stromende wateren in ontwikkeling. Hierover is recent een document verschenen (STOWA, 2015). Hieronder worden eerst de ESFs voor stilstaande wateren beschreven en vervolgens de ESFs voor stromende wateren.

 

ESFs voor stilstaande wateren


Waterplanten centraal

In het denkraam van de ESFs voor stilstaande wateren staan waterplanten centraal. Voor het voorkomen van  waterplanten moeten de meest basale voorwaarden zoals de nutriŽntenbelasting en het lichtklimaat op orde zijn. Als waterplanten eenmaal voorkomen bieden zij een habitat voor verschillende soortgroepen zoals vissen en macrofauna. Zo vervullen waterplanten een sleutelrol in het ecologisch functioneren van veel Nederlandse wateren.

 

Relatie met maatregelen

Bij het ontwikkelen van de ESFs is de koppeling met sturingsmogelijkheden voor waterbeheerders een belangrijk uitgangspunt geweest. Aan elke ESF zijn specifieke maatregelen gekoppeld die kunnen worden ingezet om aan de voorwaarden van de betreffende ESF te voldoen. Dit maakt het denkkader zeer bruikbaar voor goed onderbouwde beslissingen.

 


Acht ESFs en een SF

Voor de ontwikkeling van ondergedoken waterplanten is voldoende licht op de bodem de belangrijkste voorwaarde. Het belangrijkste potentiŽle knelpunt hiervoor is de aanwezigheid van algen of kroos veroorzaakt door een te hoge externe belasting met nutriŽnten (ESF1 productiviteit water). Als de belasting voldoet kunnen bijvoorbeeld zwevend stof en kleuring voor verstoring van het lichtklimaat zorgen (ESF2 lichtklimaat). Als ESF1 en ESF2 geen knelpunten vormen (oftewel 'op groen staan'), kan de samenstelling van de waterbodem een knelpunt vormen voor een goede waterkwaliteit (ESF3 productiviteit waterbodem). Door interne nalevering kan het water te voedselrijk worden waardoor, ondanks een lage externe nutriŽntenbelasting, alsnog algenbloeien optreden.

 

Voor het herstel van specifieke soorten zijn standplaatscondities bepalend (ESF4 habitatdiversiteit). De habitatdiversiteit is bepalend voor de soorten die voor kunnen komen, niet alleen voor waterplanten maar bijvoorbeeld ook voor macrofauna en vis. Bovendien spelen migratiemogelijkheden en de aanwezigheid van restpopulaties (ESF5 verspreiding) en beheer, onderhoud en vraat (ESF6 verwijdering) een belangrijke rol. De aanwezigheid van vegetatie is op zichzelf bepalend voor het voorkomen van macrofauna en vis, omdat het bijvoorbeeld belangrijk substraat en refugia biedt. 

 

De laatste twee ecologische sleutelfactoren zijn niet direct van invloed op de ontwikkeling van ondergedoken waterplanten, maar wel van belang zijn voor waterkwaliteit en ecologie in een bredere context. Deze ecologische sleutelfactoren staan, wanneer ze een rol spelen en een probleem vormen, vaak als hoogste in de hiŽrarchie van de sleutelfactoren. Ze vormen dan het belangrijkste knelpunt voor een goede ecologische kwaliteit. De organische belasting bepaalt of er sprake is van (vaak lokale) zuurstofproblemen (ESF 7 Organische belasting). Microverontreinigingen kunnen zorgen voor acute toxische effecten op de aanwezige planten en dieren (ESF 8 Toxiciteit).


De eerste acht sleutelfactoren geven inzicht in het ecologisch functioneren van watersystemen en stellen de voorwaarden voor goed functioneren. De uiteindelijke afweging voor het vaststellen van doelen en het definiŽren van maatregelen, vindt echter plaats in de bredere samenhang van het waterbeheer. Om deze samenhang te duiden, is een negende sleutelfactor gedefinieerd, de context (SF 9). In tegenstelling tot de acht anderen betreft het geen ecologische sleutelfactor (ESF) maar een gewone sleutelfactor, een SF.



ESF's voor stromende wateren

Ecologische processen werken in stromende wateren in principe hetzelfde als in stilstaande wateren. Er zijn wel belangrijke verschillen in de mate waarin bepaalde processen de toestand sturen. In stilstaande wateren staan waterplanten centraal. Voor het voorkomen hiervan is de externe nutriŽntenbelasting in relatie tot de draagkracht van het systeem erg belangrijk. In stromende wateren zijn de afvoer van water en daarmee transport van sediment zeer bepalend voor de uiteindelijke ecologische toestand.

Raamwerk ESF stromende wateren

Voor stromende wateren (KRW r-typen) zijn de sleutelfactoren nog in ontwikkeling. Er is een werkdocument beschikbaar (STOWA, 2015 w-06), met daarin een voorstel voor tien ESF's. Het werkdocument is het resultaat van een samenwerking tussen Alterra, Deltares, de universiteit van Duisburg-Essen, de universiteit van Antwerpen en Witteveen en Bos in samenwerking met de STOWA. Om aan te sluiten bij het Europese DPSIR-raamwerk (EEA, 1999), is er uitdrukkelijk naar de verbinding tussen milieufactoren en (menselijke) drukken gezocht. De ESF's werken op twee schaalniveauís: stroomgebied en traject. Voor stromende wateren is het van groot belang om op het schaalniveau van het stroomgebied te beginnen met analyseren. Hoe ziet het reliŽf eruit? Hoe zit het met de afwatering in een gebied? Is er voldoende aanvoer van grondwater? Zijn de verschillende onderdelen van de beek of rivier wel goed met elkaar verbonden en wordt het systeem niet te veel belast met stoffen? Als al deze elementen op orde blijken te zijn, is het van belang om te kijken naar de lokale situatie. Hoe ziet de doorsnede van de waterloop eruit? Is er verbinding met het beekdal, zijn er waterplanten aanwezig en zijn er geen stuwen die voor stagnatie zorgen en migratie verhinderen?


Toepassing en verdere ontwikkeling

Er is discussie over de huidige opzet voor de ESFís voor stromende wateren. De STOWA beschouwt het werkdocument als een groeidocument dat aangevuld en bijgesteld kan worden als de praktijkervaringen of nieuwe kennis daar aanleiding toe geven. We gaan de komende tijd aan de slag met het invullen en uitproberen van de ESFís en daarbij de methodieken onder de loep nemen. STOWA vindt het van belang om maximaal aan te sluiten bij de behoeftes van de waterbeheerders en hen een duidelijke en werkbare methodiek aan te reiken. Al doende vullen we de ESF's zo snel mogelijk met kennis en gereedschap.Dus: toepassingen van het huidige raamwerk zijn zeer welkom. Het gebruik ervan leidt ongetwijfeld tot voorstellen voor verdere verbetering. De STOWA juicht gebruik en toepassing van harte toe en is benieuwd naar uw ervaringen en suggesties ter verbetering.


Meer informatie

STOWA werkt verder aan de uitwerking en toepassing van de sleutelfactoren. Voor meer informatie over de sleutelfactoren kunt u de STOWA website raadplegen of contact opnemen met Steven Verbeek of Bas van der Wal van STOWA.



Literatuur:

  • Posthuma L, D de Zwart, L Ostť, R van der oOost & J Postma, 2016. ESF Toxiciteit. STOWA 2016-15A, Deltares 1210758, Waternet 15.125832A.
  • Schep, S., Moria, L., van Geest, G., Ouboter, M. 2011. De stoplichtenmethodiek: toepassing in stilstaande wateren. Waternet. Document versie 1.0. Hydrotheeknummer: 2046378.
  • STOWA, 2014. Ecologische Sleutelfactoren. Begrip van het watersysteem als basis voor beslissingen. Rapportnummer 2014-19.
  • STOWA, 2015a. Ecologische Sleutelfactoren voor stromende wateren; een methodiek in ontwikkeling. Rapportnummer 2015-W06.
  • STOWA, 2015b. Ecologische sleutelfactoren voor het herstel van onderwatervegetatie. Toepassing van de ecologische sleutelfactoren 1, 2 en 3 in de praktijk. Rapportnummer 2015-17
  • STOWA, 2015c. Ecologische Sleutelfactoren in het kort. Rapportnummer 2015-3.

 

 


Bijgewerkt: 22 november 2016   door: Reinder Torenbeek - versie 6
Grootste bijdrage door: Reinder Torenbeek ( 30 % )
Tweede lezer: Rob van de Haterd
Openbaar: voor iedereen zichtbaar